Odpowiedzialność za niewłaściwe oznakowanie drogi

Dla określenia, jakie skutki rodzi, dla poszkodowanego w wypadku komunikacyjnym, brak lub nieprawidłowe oznakowanie drogi, najpierw należy ustalić, kto i za jakie czynności jest w tej kwestii odpowiedzialny. - pisze Jacek Srokosz z VOTUM Centrum Odszkodowań.

Oprócz stanu nawierzchni drogi, w Polsce ważnym problemem staje się kwestia właściwego oznakowania drogi. Brak lub też nieprawidłowe oznakowanie prowadzi do odpowiedzialności podmiotu, za skutki wynikające z zaniedbania, na którego nałożono obowiązek zarządu daną drogą. W związku z stale rosnącą na naszych drogach liczbą samochodów, ale także wypadków komunikacyjnych, oraz rosnącą świadomością prawną obywateli problem zdecydowanie nabiera znaczenia. (Votum)

Dla określenia, jakie skutki rodzi, dla poszkodowanego w wypadku komunikacyjnym, brak lub nieprawidłowe oznakowanie drogi, najpierw należy ustalić, kto i za jakie czynności jest w tej kwestii odpowiedzialny.

Podmioty odpowiedzialne za prawidłowe oznakowanie drogi
Podstawowym aktem prawnym regulującym kwestie utrzymania drogi w należytym stanie jest ustawa z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (tekst jednolity, Dz. U. Z 2000r nr 71 poz. 838 z późn. zm.). Ustawa wymienia cztery kategorie dróg: autostrady i drogi krajowe, drogi wojewódzkie, drogi powiatowe oraz drogi gminne. Obowiązek utrzymania drogi w stanie nadającym się do bezpiecznego korzystania ustawa nakłada na zarządcę drogi. Zarządcą dróg publicznych są odpowiednio: Generalny Dyrektor Dróg Krajowych i Autostrad, samorząd województwa, powiatu i gminy (w przypadku jednostek samorządu terytorialnego będą to odpowiednio zarząd województwa, zarząd powiatu oraz wójt, burmistrz lub prezydent miasta).

Od ustalenia, kto jest zarządcą drogi, rozpoczyna się w praktyce dochodzenie roszczeń z tytułu poniesionej szkody za nieoznakowanie lub wadliwe oznakowanienie danego odcinka drogi.

Zarządcy dróg mogą przekazywać między sobą zarządzanie podległymi im drogami, a jednostki samorządu terytorialnego mogą dodatkowo tworzyć specjalne jednostki organizacyjne, mające za zadanie zarządzanie drogami na powierzonym terenie terenie. W takiej sytuacji, zgodnie z art. 417 § 2 k.c., solidarną odpowiedzialność ponoszą wykonawca powierzonego zadania oraz podmiot zlecający wykonywanie ustawowych obowiązków.

Oprócz wymienionych wyżej istnieje także, kategoria dróg niewymienionych w ustawie tzw. dróg wewnętrznych. Obowiązek utrzymania tych dróg spoczywa na podmiotach zarządzających konkretnym odcinkiem drogi. Odpowiedzialnymi za stan drogi w tym wypadku będą zarządcy terenu, na którym są zlokalizowane, a w przypadku ich braku - właściciele terenu.

Pewną modyfikację do określenia podmiotu odpowiedzialnego wprowadza art. 429 k.c., który zwalnia z odpowiedzialności zarządcę drogi, jeżeli powierzył swoje kompetencje w tym zakresie osobie, przedsiębiorstwu lub zakładowi zawodowo trudniącemu się tego typu działalnością. W tym wypadku odpowiada niesolidny wykonawca.

Od ustalenia, kto jest zarządcą drogi, rozpoczyna się w praktyce dochodzenie roszczeń z tytułu poniesionej szkody za nieoznakowanie lub wadliwe oznakowanienie danego odcinka drogi.

Obowiązek zarządcy utrzymania drogi w należytym stanie
Następnym krokiem jest ustalenie, za co ponosi odpowiedzialność zarządca drogi. Zarządca zobowiązany jest do ogółu prac remontowych i zabezpieczających, przywracających pierwotny stan nawierzchni oraz bieżących prac konserwacyjnych, porządkowych oraz innych poprawiających i zwiększających poziom bezpieczeństwa ruchu. Zadaniem podmiotu odpowiedzialnego jest zminimalizowanie niebezpieczeństw występowania wypadków spowodowanych stanem drogi i urządzeń drogowych. Olbrzymie znaczenie ma tu stan nawierzchni jezdni. Nie można jednak zapomnieć o problemie prawidłowego oznakowania drogi, oraz wpływu jego braku lub wadliwości na zwiększenie niebezpieczeństwa spowodowania wypadku.

a) Oznakowanie pionowe drogi
Pod pojęciem oznakowania pionowego kryją się znaki drogowe. Każdy spełnia swoje zadanie w zakresie zakazu albo nakazu pewnego zachowania przez użytkownika drogi, ale także informacji o sytuacji na danym odcinku oraz o możliwości wystąpienia potencjalnego niebezpieczeństwa. Wynika z tego, iż znak drogowy nie może znajdować się w zupełnie przypadkowym miejscu. Umieszczenie znaku w konkretnym miejscu musi wynikać z obiektywnych potrzeb występujących na tym konkretnym odcinku drogi.

Zadaniem podmiotu odpowiedzialnego jest zminimalizowanie niebezpieczeństw występowania wypadków spowodowanych stanem drogi i urządzeń drogowych.

Potrzeby te muszą mieć charakter konkretnie występujących w rzeczywistości, a nie tylko potencjalnych bądź przyszłych (nie będzie podstaw do ustawienia znaku ostrzegającego o występowaniu zwierzyny leśnej na zupełnie bezleśnym terenie, czy też znaku informującego o robotach drogowych, jeżeli roboty nie są aktualnie prowadzone, a dopiero mają się zacząć za jakiś czas, lub też się dawno zakończyły). Na zarządcy spoczywa obowiązek zapewnienia adekwatności występowania oznakowania pionowego do sytuacji na drodze oraz eliminowania z drogi znaków nieznajdujących faktycznego uzasadnienia w warunkach występujących na danym odcinku drogi. Ciąży na nim także obowiązek informowania użytkowników o każdej zmianie wpływającej na ruch drogowy. Najlepszym przykładem będzie tu nakaz właściwego oznakowania prowadzonych robót drogowych czy też ostrzeżenie o pojawieniu się uszkodzenia w nawierzchni drogi.

Oprócz obowiązku dbania o prawidłowość umieszczania znaku w konkretnym miejscu drogi, zarządca obowiązany jest do zapewnienia widoczności i czytelności znaków drogowych. Znaki powinny być umieszczane w miejscach gwarantujących ich odpowiednie wczesne dostrzeżenie, a ich stan ma gwarantować, że przekaz w nich zawarty natychmiast dotrze do korzystającego z drogi. Z tego powodu ustawa nakłada obowiązek okresowych kontroli prawidłowości występowania znaków, ich widoczności i czytelności, oraz natychmiastowego usuwania występujących pod tym względem wadliwości.

b) Oznakowanienie poziome drogi
Pod pojęciem oznakowania poziomego rozumiemy oznakowanie występujące na nawierzchni drogi. Oczywiście tutaj także występuje wymóg adekwatności oznaczenia w stosunku do występowania konkretnych okoliczności. Jest to jednak problem o zdecydowanie mniejszym znaczeniu, gdyż pod tym względem oznakowanie, jeśli występuje, jest zazwyczaj prawidłowe. Problemem zazwyczaj jest jego brak lub też słaba widoczność. Na głównych drogach oraz w miastach oznakowanienie to jest zazwyczaj na dopuszczalnym poziomie. Problem pojawia się jednak na drogach gminnych i w mniejszych miejscowościach. Niemal regułą w takich miejscach stał się brak oznakowania przejść dla pieszych. Dotyczy to także braku linii krawędziowych drogi czy też linii segregacyjnej, dzielącej jezdnie na pasy ruchu. Brak ten prowadzi do sytuacji, w których przy mgle lub w nocy droga po prostu przestaje być dla kierowcy widoczna, a od tego już tylko krok do wypadku. Tutaj także zarządca zobligowany jest do okresowej kontroli i usuwania nieprawidłowości.

Zakres odpowiedzialności zarządcy i jej wyłączenie
Zgodnie z literą prawa oraz orzecznictwem sądowym, zarządca odpowiada za szkody powstałe w wyniku braku lub też występowania nieprawidłowego oznakowania drogi, czyli za niedopełnienie obowiązków nałożonych przez ustawę o drogach publicznych (sytuacja taka zachodzi, gdy np. dochodzi do wypadku w wyniku nieoznakowania, iż na danym odcinku jezdni są prowadzone roboty drogowe - tak w wyroku SN z 25.10.1980 r. TU II CR 316/80 OSNC 1981/7/129).

Zarządca odpowiada za szkody powstałe w wyniku braku lub też występowania nieprawidłowego oznakowania drogi, czyli za niedopełnienie obowiązków nałożonych przez ustawę o drogach publicznych.

Odpowiedzialność jest wyłączona w sytuacji, gdy wypadek miał miejsce w skutek działania siły wyższej, a więc zjawiska niemożliwego do przewidzenia, któremu nie można było zapobiec. Wyłączenie to może zajść tylko, gdy szkoda powstała w momencie działania siły wyższej, a przestaje być okolicznością egzoneracyjną (zwalniającą z odpowiedzialności) w chwili, gdy przy zachowaniu należytej staranności można było zapobiec powstaniu szkody np. można było zamknąć drogę uszkodzoną w wyniku powodzi. Z odpowiedzialności zwalnia zarządcę również wykazanie, iż to zachowanie poszkodowanego lub osoby trzeciej, było wyłączną przyczyną wypadku. Na użytkowniku drogi spoczywa obowiązek zachowania reguł ostrożności stosownie do panujących warunków na drodze, stąd też niezachowanie tej staranności powoduje powstanie zarzutu przyczynienia się poszkodowanego. W takim przypadku zarządca odpowiada w takim zakresie, jakim brak oznaczenia lub jego wadliwość doprowadził do powstania szkody.

Podstawą prawną odpowiedzialności zarządcy drogi publicznej za szkody wynikające z wadliwego oznakowania drogi jest art. 417 k.c. (stanowi, iż za szkodę wynikającą z nieprawidłowego wykonania lub zaniechania wykonania zadań, powierzonych ustawą organom władzy publicznej, odpowiada Skarb Państwa, jednostka samorządu terytorialnego lub też inna osoba prawna, której te zadania zostały powierzone). W przypadku zarządców lub właścicieli dróg wewnętrznych podstawą ich odpowiedzialności jest art. 415 k.c.(nakazujący naprawienie szkody wyrządzonej z własnej winy). Podstawą odpowiedzialności podmiotów zawodowo trudniących się naprawą i konserwacją urządzeń drogowych jest art. 429 k.c. (zwalnia z odpowiedzialności zarządcę za niesolidność zawodowego wykonawcy powierzonych zadań).

Obowiązki poszkodowanego
Podstawowym zadaniem poszkodowanego jest wykazanie - zgodnie z treścią art. 6 kc (obowiązek udowodnienia zaistnienia faktu ciąży na osobie wywodzącej z tego zdarzenia skutki prawne) - faktu wystąpienia szkody oraz adekwatnego związku przyczynowego pomiędzy brakiem lub wadliwością oznakowania drogi a wystąpieniem szkody.

Podstawowym zadaniem poszkodowanego jest wykazanie faktu wystąpienia szkody oraz adekwatnego związku przyczynowego pomiędzy brakiem lub wadliwością oznakowania drogi a wystąpieniem szkody.

Poszkodowany musi wykazać, iż w konkretnej sytuacji nieprawidłowe oznakowanie lub zaniechanie prawidłowego oznakowania drogi przez zarządcę doprowadziło do powstania szkody (np. wykazać, że do wypadnięcia z drogi i uderzenia w drzewo prawidłowo kierowanego pojazdu doszło w wyniku słabej widoczności i braku linii krawędziowej drogi). Ważną kwestią jest zgromadzenie możliwie jak najszerszego materiału dowodowego potwierdzającego winę zarządcy drogi. W grę może wchodzić przykładowo notatka policyjna, zeznania świadków, zdjęcia z miejsca zdarzenia ilustrujące sytuacje na drodze.

Praktyczne znaczenie problemu właściwego oznakowania drogi
Wydaje się, iż w chwili obecnej problem ten dopiero zaczyna nabierać znaczenia w polskich realiach i jest kwestią w znacznym stopniu nową. Na powszechność praktyki dochodzenia roszczeń od zarządcy za niewłaściwe oznakowanie drogi musimy jeszcze trochę poczekać. Wynika to w dużej mierze z niewiedzy poszkodowanych o możliwości dochodzenia takich roszczeń, ale także problemu udowodnienia związku pomiędzy brakiem właściwego oznakowania jezdni a wypadkiem. Problem pogłębia praktyka policyjna, gdzie bardzo niechętnie podaje się jako przyczynę brak właściwego oznakowania drogi. Najczęściej uznaje się enigmatycznie, iż przyczyną wypadku było "niedostosowanie prędkości do warunków jazdy na drodze". Policjanci nie czują się upoważnieni do kontrolowania prawidłowości oznakowania, stąd też nie badają, czy jest ono niewadliwe. Pomimo występowania tych trudności w chwili obecnej nie można wykluczyć, iż w przyszłości przestaną to być, dla poszkodowanych, przeszkody nie do przejścia. Bo czy kilkanaście lat temu ktoś w Polsce mógł myśleć, że dochodzenie odszkodowania za szkodę spowodowaną dziurawą nawierzchnią jezdni nie będzie walką z wiatrakami tylko rzeczą naturalną?

Jacek Srokosz