Odszkodowanie za śmierć osoby bliskiej, cz. III

Podstawową przesłankę przyznania odszkodowania z art. 446 § 3 k.c. stanowi znaczne pogorszenie sytuacji życiowej najbliższych członków rodziny.

Przesłanki przyznania odszkodowania za śmierć osoby bliskiej
Podstawową przesłankę przyznania odszkodowania z art. 446 § 3 k.c. stanowi znaczne pogorszenie sytuacji życiowej najbliższych członków rodziny.
Aby ocenić, czy żądanie odszkodowania było uzasadnione, sąd powinien ustalić dokładnie, jaka była sytuacja życiowa rodziny zmarłego przed jego śmiercią. Następnie musi zbadać, czy i o ile uległa ona pogorszeniu wskutek tego wypadku.
Dopiero w razie ustalenia, że nastąpiło znaczne pogorszenie sytuacji życiowej sąd może przyznać najbliższym członkom rodziny stosowne odszkodowanie.

Orzecznictwo Sądu Najwyższego (przesłanki przyznania odszkodowania)
Orzeczenie SN z dnia 13 maja 1969 r. (OSPiKA 1970 poz. 122) słusznie przyznało odszkodowanie rodzicom w związku ze śmiercią dorastającego syna (16 lat), na którego pomoc w bliskiej przyszłości mogli liczyć. Wniosek o znacznym pogorszeniu sytuacji życiowej rodziców uzasadniają zwłaszcza takie okoliczności, jak ich skromne warunki materialne, podeszły wiek, możliwość rychłego podjęcia pracy zarobkowej przez syna itd. Podobnie wypadnie rozstrzygnięcie. jeżeli nastąpiła śmierć córki, zwłaszcza gdy już pracowała i oddawała rodzicom część swych zarobków.

Odszkodowanie za śmierć dziecka

Śmierć dziecka, zdaniem orzecznictwa, nie pogarsza sytuacji życiowej rodziców.

Śmierć dziecka, zdaniem orzecznictwa, nie pogarsza sytuacji życiowej rodziców. Dlatego nie mogą oni domagać się odszkodowania z art. 446 § 3 k.c. z tego powodu. Tym bardziej niedopuszczalne byłoby żądanie zwrotu kosztów dotychczasowego utrzymania czy wychowania. Takie stanowisko zajął SN w wyroku z dnia 2 marca 1964 r. (OSNCP 1965, poz. 62). Sąd Najwyższy podkreślił, że śmierć 5-letniego dziecka stanowi wprawdzie dla jego rodziców szczególnie ciężką krzywdę moralną, jednakże nie pogarsza ich sytuacji życiowej".

Odszkodowanie za śmierć ojca
Śmierć ojca, który był jedynym żywicielem rodziny, zawsze oznacza wstrząs ekonomiczny oraz dotkliwe obniżenie stopy życiowej wszystkich jej członków. Kwestie te nie budzą na ogół wątpliwości w orzecznictwie.

Odszkodowanie za śmierć matki
Załóżmy że nastąpiła śmierć matki, która nie pracowała lecz zajmowała się wychowaniem dzieci i prowadzeniem gospodarstwa domowego. Odszkodowanie z art. 446 § 3 k.c. należeć się będzie dzieciom. Tym bardziej sytuacja życiowa dzieci ulegnie pogorszeniu, jeżeli nastąpiła śmierć matki, która pracowała zarobkowo, przyczyniając się do zaspokajania potrzeb rodziny.
Odszkodowanie z art. 446 § 3 k.c. należy się także mężowi, jeżeli spadł na niego ciężar związany ze sprawowaniem opieki i zaspokajaniem potrzeb rodziny.

Szkody prenatalne
W orzeczeniu z dnia 4 czerwca 1966 r. (OSPiKA 1966 poz. 279 z aprobującą glosą A. Szpunara). Sąd Najwyższy przyznał zadośćuczynienie dziecku, które było już poczęte w chwili śmierci ojca, wynikłej wskutek czynu niedozwolonego osoby trzeciej, a następnie urodziło się żywe. Za takim rozstrzygnięciem przemawiały - zdaniem Sądu Najwyższego - następujące argumenty:
1. ograniczona zdolność prawna dziecka poczętego wynika z przepisów prawa rodzinnego i spadkowego (art. 927 § 2 k.c., art. 75, 142, 182 k.r.o.).
2. "prawidłowa wykładnia prawa zgodna z duchem humanizmu" nakazywała przyjąć, że dziecko poczęte musi być traktowane na równi urodzonym.

Uzupełnienie

Za najbliższego członka rodziny można uznać: macochę, ojczyma, rodzeństwo przyrodnie, a nawet dzieci przyjęte na wychowanie przez rodziców zastępczych.

W przepisie art. 446 3 k.c. chodzi o pojęcie rodziny w szerokim tego słowa znaczeniu. Dlatego za najbliższego członka rodziny można uznać: macochę, ojczyma, rodzeństwo przyrodnie, a nawet dzieci przyjęte na wychowanie przez rodziców zastępczych. Natomiast za członka rodziny nie można uznać konkubiny.


Ocena roszczenia przez sąd:

Odmowę przyznania odszkodowania może uzasadniać przede wszystkim dobry stan majątkowy uprawnionego.

Po pierwsze, fakultatywny charakter odszkodowania nie oznacza swobody sędziego przy ocenie roszczenia, ani tym bardziej jego dowolności. Odmowa przyznania odszkodowania musi być oparta na przesłankach obiektywnych. Sąd obowiązany jest szczegółowo umotywować odmowę przyznania odszkodowania, uwzględniając całokształt okoliczności sprawy.
Odmowę przyznania odszkodowania może uzasadniać przede wszystkim dobry stan majątkowy uprawnionego. Powstaje wówczas wątpliwość, czy w konkretnym przypadku nastąpiło pogorszenie jego sytuacji życiowej. Również ważne względy natury aksjologicznej (np. zastrzeżenia natury moralnej) mogą przemawiać przeciw uwzględnieniu powództwa.

Roszczenie o odszkodowanie a śmierć uprawnionego:
Uchwała SN z dnia 26 października 1970 r. stwierdza, że roszczenie z art. 446 § 3 k.c. przechodzi według ogólnych zasad prawa na spadkobierców uprawnionego. Z tego punktu widzenia nie ma znaczenia okoliczność, czy powództwo zostało wytoczone za życia poszkodowanego, który zmarł w toku procesu. Spadkobiercy uprawnionego mogą występować z samodzielnym powództwem o odszkodowanie.

Izabela Chorostkowska, Piotr Jarząb
Linki:
http://skrot.ogma.pl/7b6655d0
http://skrot.ogma.pl/8fea15fe

PS: Uzasadnienia orzeczeń dostępne są na stronie: http://skrot.ogma.pl/77b3c36f.

Izabela Chorostkowska jest referentem ds. prawnych w VOTUM Centrum Odszkodowań SA.
Piotr Jarząb pracuje na stanowisku referenta ds. prawnych w VOTUM Centrum Odszkodowań SA.