Odszkodowanie za śmierć osoby bliskiej, cz. II

Artykuł 446 § 3 na gruncie obowiązującego prawa przyznaje najbliższym członkom rodziny zmarłego prawo do dochodzenia stosownego odszkodowania na skutek znacznego pogorszenia się ich sytuacji życiowej. Zgodnie z poglądami przeważającej części doktryny prawa cywilnego przepis ten dotyczy omawianej poprzednio szkody majątkowej, a więc nie ma charakteru zadośćuczynienia za doznaną krzywdę.

Orzecznictwo Sądu Najwyższego
Zostaną tu przedstawione najistotniejsze orzeczenia SN dotyczące odszkodowania za śmierć osoby bliskiej. Pozostałe orzeczenia dotyczące problematyki wraz z uzasadnieniami w załączeniu (dostępne na stronie: http://skrot.ogma.pl/77b3c36f).

1. orzeczenie z dnia 25 lipca 1967 r. (OSNCP 1968, poz. 48), w którym Sąd Najwyższy kategorycznie stwierdza, że odszkodowanie z art. 446 § 3 k.c. dotyczy jedynie szkody majątkowej. Uzasadnienie wyroku podaje, że w przeciwieństwie do dawnego prawa, roszczenie członków rodziny zmarłego nie ma już charakteru zadośćuczynienia za doznaną krzywdę.

Artykuł 446 § 3 k.c. przyznaje najbliższym członkom rodziny zmarłego prawo do dochodzenia stosownego odszkodowania na skutek znacznego pogorszenia się ich sytuacji życiowej.

2. orzeczenie SN z dnia 18 grudnia 1968 r. (PiP nr 11, s. 918 z glosą Z. Radwańskiego). W tym orzeczeniu SN podkreślił, że omawiany przepis dotyczy jedynie naprawienia szkody majątkowej, polegającej na pogorszeniu sytuacji życiowej uprawnionego. W związku z przedmiotową sprawą uznał, że odszkodowanie nie może mieć charakteru symbolicznego. Powódka żądała bowiem zasądzenia symbolicznej złotówki, jednak zmierzała do celów sprzecznych z istotą procesu cywilnego (napiętnowanie strony pozwanej, osiągnięcie satysfakcji moralnej). Powództwo podlegało oddaleniu z powodu braku pogorszenia się sytuacji życiowej powódki.

3. orzeczenie SN z dnia 4 września 1967 r. (OSPiKA 1969 poz. 5) - zaznaczono w nim, że omawiane odszkodowanie ma na celu "wyrównanie szkody polegającej na znacznym pogorszeniu się sytuacji życiowej". Przepis ten nie przewiduje w ocenie SN "możliwości złagodzenia bólu po stracie najbliższego członka rodziny".

4. uchwała składu 7 sędziów SN z dnia 26 października 1970 r. (OSNCP, poz. 121)

Uchwalona przez Sąd Najwyższy zasada prawna głosi, że:

- roszczenie o odszkodowanie z art. 446 § 3 k. c. przechodzi na spadkobierców uprawnionego;

- ponownie zostało podkreślone, że nie można "przypisywać ustawodawcy zamiaru wprowadzenia do zakresu odszkodowania z art. 446 § 3 k.c. także elementów zadośćuczynienia za krzywdę i mieszania w ten sposób obu tych pojęć". Ustawodawca odrębnie unormował tę instytucję i zarazem zacieśnił uprawnienia członków rodziny zmarłego poprzez wyeliminowanie elementów niemajątkowych oraz wprowadzenie dodatkowego wymogu "znacznego pogorszenia się sytuacji życiowej", Jest to według SN "szczególny rodzaj odszkodowania" dotyczący "szeroko rozumianej szkody majątkowej". Chodzi tu o naprawienie różnych szkód o charakterze majątkowym "częstokroć nieuchwytnych lub trudnych do obliczenia" jakie zazwyczaj wywołuje śmierć najbliższego członka rodziny, a których nie można wynagrodzić na podstawie art. 446 § 2 k.c. (np. świadczenia zmarłego ponad obowiązek alimentacyjny). W celu określenia tych szkód ustawodawca posłużył się pojęciem "znacznego pogorszenia sytuacji życiowej". Pogorszenie to może uzasadniać przyznanie odszkodowania, gdy "sprowadza reperkusje majątkowe w sytuacji życiowej uprawnionego".

5. orzeczenie SN z dnia 4 czerwca 1998 r. (OSNC 1998, poz. 191) - stan faktyczny sprawy wyglądał następująco: małżonkowie domagali się odszkodowania z art. 446 § 3 k.c. w związku ze śmiercią ich starszej, 15-letniej córki w wypadku komunikacyjnym. Sąd Najwyższy przyznał im odszkodowanie argumentując to faktem znacznego pogorszenia się stanu zdrowia powodów na skutek przeżyć psychicznych związanych ze stratą córki. Oznaczało to znaczne pogorszenie ich sytuacji życiowej (m.in. wskutek osłabienia aktywności zawodowej). W tym orzeczeniu można zaobserwować odejście od zasady ścisłego rygoryzmu przy określanie w kontekście majątkowym zasady "znacznego pogorszenia się sytuacji życiowej", obecnej w innych orzeczeniach SN.

Podsumowanie charakteru prawnego art. 446 § 3 k.c.
Artykuł 446 § 3 przyznaje najbliższym członkom rodziny zmarłego prawo do dochodzenia stosownego odszkodowania na skutek znacznego pogorszenia się ich sytuacji życiowej. Zgodnie z poglądami przeważającej części doktryny prawa cywilnego przepis ten dotyczy szeroko pojętej szkody majątkowej, a więc nie ma charakteru zadośćuczynienia za doznaną krzywdę.

Według doktryny na tle prawa polskiego nie należy uwzględniać i wynagradzać uczuć związanych z przywiązaniem do innej osoby.

Odszkodowanie z powyższego tytułu najczęściej może zostać przyznane obok renty. Jednocześnie powinno przysługiwać członkom rodziny nie posiadającym prawa do renty (np. rodzice w przypadku śmierci dorastającego syna). Nie przysługuje za wszelkiego rodzaju szkody mające charakter niemajątkowy (np. za krzywdę wynikającą z poczucia osamotnienia lub utraty towarzysza życiowego). Przy ustalaniu odszkodowania, na gruncie obowiązującego orzecznictwa, sąd nie powinien uwzględniać uszczerbków o charakterze niemajątkowym. Jednak zdaniem przedstawicieli doktryny (tak A. Szpunar), w orzecznictwie SN zbyt silnie akcentowana jest konieczność ścisłego udowodnienia okoliczności uzasadniających wniosek, że sytuacja rodziny zmarłego uległa znacznemu pogorszeniu. Przepis art. 446 § 3 stanowi, że sąd może przyznać najbliższym członkom rodziny odszkodowanie, jeżeli wskutek jego śmierci nastąpiło znaczne pogorszenie ich sytuacji życiowej. Związany jest zatem z szeroko rozumianą szkodą majątkową, a także z innymi roszczeniami majątkowymi (zwłaszcza o rentę), przysługującymi w razie śmierci osoby bliskiej. Oznacza to, że dochodzić można roszczeń ściśle związanych z pogorszeniem się sytuacji życiowej, o znacznym natężeniu. Według doktryny na tle prawa polskiego nie należy uwzględniać i wynagradzać uczuć związanych z przywiązaniem do innej osoby (sentiments d'affection).

Izabela Chorostkowska, Piotr Jarząb

Linki:
http://skrot.ogma.pl/7b6655d0

PS: Uzasadnienia orzeczeń dostępne są na stronie: http://skrot.ogma.pl/77b3c36f.

Izabela Chorostkowska jest referentem ds. prawnych w VOTUM Centrum Odszkodowań SA.
Piotr Jarząb pracuje na stanowisku referenta ds. prawnych w VOTUM Centrum Odszkodowań SA.