Odszkodowanie za śmierć osoby bliskiej, cz. I

Uprawnieni do roszczenia odszkodowawczego z art. 446 § 3 k.c. są osobami pośrednio poszkodowanymi na skutek śmierci osoby bliskiej.

Charakter prawny odszkodowania za śmierć osoby bliskiej
Motywy regulacji art. 446 § 3 k.c.
Głównym uzasadnieniem wprowadzenia wyjątku od zasady uprawnień odszkodowawczych osób bezpośrednio poszkodowanych w wielu europejskich porządkach prawnych, są względy humanitarne, podyktowane niezmiernie poważnymi konsekwencjami czynu niedozwolonego. W razie pozbawienia życia naruszone zostaje dobro osobiste, które ma najważniejszą wartość indywidualną i społeczną. Śmierć człowieka, wskutek czynu niedozwolonego, oznacza naruszenie zasługujących na ochronę interesów osób bliskich. Wyrządzona im szkoda powinna ulec wynagrodzeniu przez ponoszącego odpowiedzialność z tego tytułu.

Osoby pośrednio poszkodowane
Uprawnieni do roszczenia odszkodowawczego z art. 446 § 3 k.c. są osobami pośrednio poszkodowanymi na skutek śmierci osoby bliskiej. Ich prerogatywy nie wynikają z ogólnych zasad rządzących odpowiedzialnością cywilną w prawie polskim, zgodnie z którą roszczenie odszkodowawcze przysługuje tylko osobie bezpośrednio poszkodowanej.

Uprawnieni do roszczenia odszkodowawczego z art. 446 § 3 k.c. są osobami pośrednio poszkodowanymi na skutek śmierci osoby bliskiej.

Osobom pośrednio poszkodowanym takie roszczenie przysługuje tylko w wypadkach wyraźnie przewidzianych w ustawie, w tym przypadku w art. 446 k.c., który reguluje zakres odszkodowania należnego w razie śmierci osoby bliskiej na rzecz najbliższych członków rodziny zmarłego.

Stanowisko doktryny prawa cywilnego
W związku z interpretacją art. 446 § 3 k.c. wyłoniły się dwa odmienne stanowiska. Według pierwszego, dominującego poglądu, odszkodowanie z w/w artykułu obejmuje szeroko rozumianą szkodę majątkową. Można tu zaliczyć różne straty materialne, trudne do bezpośredniego obliczenia, i niemożliwe do uwzględnienia przy przyznawaniu renty. Stanowisko takie zajmują w szczególności: W. Czachórski, Z. Radwański, A. Szpunar, A. Wolter, ponadto G. Bieniek, A. Ohanowicz, M. Safjan, oraz A. Wąsiewicz. W ujęciu tych autorów brak jest uzasadnienia do wynagrodzenia szkody niemajątkowej.
Natomiast zgodnie z odmiennym poglądem odszkodowanie z art. 446 § 3 k.c. może również obejmować szkodę niemajątkową. Według S. Garlickiego pojęcie pogorszenia się sytuacji życiowej jest bardzo pojemne - zaliczy do nich elementy zarówno majątkowe, jak i niemajątkowe. W związku z tym autor uważa, że pojęcie odszkodowania jest niefortunne w kontekście odniesienia szkody również niemajątkowej. Natomiast Z. Masłowski twierdzi, że w razie śmierci osoby bliskiej ściśle powiązane są ze sobą skutki w sferze odczuć psychicznych, jak i strat materialnych członków rodziny. Autor stwierdza, że skutki o charakterze niemajątkowym mogą wywołać konsekwencje natury majątkowej. Ponadto fakultatywność odszkodowania z art. 446 § 3 k.c. ma przemawiać za jego mieszanym charakterem (elementy zadośćuczynienia oraz odszkodowania). Obaj wymienieni autorzy przyznają, że brak jest podstaw do przyznania odszkodowania za samą szkodę niemajątkową. Ponadto brak jest wskazań w tym przypadku, jakie elementy szkody natury niemajątkowej mają być brane pod uwagę przy rozstrzygnięciu przez sąd.

Szkoda majątkowa
Zgodnie z przyjętą linią orzeczniczą, wynagrodzenia za szkodę niemajątkową można domagać się w wypadkach wyraźnie przewidzianych w ustawie (por. art. 445, 448 k.c.). W związku z tym trzeba przyjąć, że odszkodowanie na rzecz najbliższych członków rodziny ma charakter wyłącznie majątkowy. Co zatem należy rozumieć przez szkodę majątkową?

Szkoda majątkowa to różnica między obecnym stanem majątkowym a stanem hipotetycznym, zatem tym, który by istniał, gdyby nie nastąpiło dane zdarzenie.

Dominującym poglądem, zwłaszcza w polskiej oraz niemieckiej doktrynie prawa, jest przyjęcie teorii różnicy, zwanej także dyferencyjną (Differenztheorie), według której szkoda majątkowa to różnica między obecnym stanem majątkowym a stanem hipotetycznym, zatem tym, który by istniał, gdyby nie nastąpiło dane zdarzenie. Takie szerokie pojęcie kompensacji wyrządzonej szkody majątkowej opiera się na przepisach obowiązującego polskiego prawa (por. art. 361 § 2 k.c.).
W skład szkody majątkowej wynikłej wskutek śmierci osoby bliskiej wchodzą dwa główne elementy:
- wszelkiego rodzaju uszczerbki, nieuwzględniane przez orzecznictwo przy ustalaniu renty (Przykład: sytuacja rodziców, którzy w bliskiej perspektywie czasowej mogli liczyć na pomoc zmarłego w wypadku dziecka lub też sytuacja wdowy, która za życia męża nie pracowała zawodowo i w związku z tym będzie zmuszona pokonywać dodatkowe trudności przy zdobywaniu potrzebnych kwalifikacji zawodowych);
- trudny do oszacowania wstrząs gospodarczy wywołany śmiercią osoby bliskiej (Przykład: gdy śmierć ponosi matka, nie pracująca wprawdzie zarobkowo, ale prowadząca gospodarstwo domowe i wychowująca dzieci - w tej sytuacji zachodzi szkoda majątkowa rzeczywista, choć trudna do wyliczenia). Przykład II: śmierć jedynego żywiciela rodziny, wywołująca nie tylko wstrząs finansowy, ale także poczucie lęku i osamotnienia.

Izabela Chorostkowska, Piotr Jarząb
Izabela Chorostkowska jest referentem ds. prawnych w VOTUM Centrum Odszkodowań SA
Piotr Jarząb pracuje na stanowisku referenta ds. prawnych w VOTUM Centrum Odszkodowań SA
http://www.votum-co.pl/