Terminy przedawnienia, cz. I. Zasady ogólne

Jednym z istotnych zagadnień ograniczających możliwość dochodzenia odszkodowań jest termin przedawnienia roszczeń. Może się bowiem okazać, iż pomimo zasadności merytorycznej roszczenia wobec ubezpieczyciela, upływ określonego w przepisach prawa terminu uniemożliwi wyegzekwowanie wypłaty odszkodowania.

Pojęcie przedawnienia
Przedawnienie to termin, który ogranicza pod względem czasowym dochodzenie roszczenia majątkowego, a skutkiem jego bezskutecznego upływu nie jest wygaśnięcie roszczenia, lecz niemożność jego dochodzenia. Cechy te muszą przy tym występować łącznie. Przedawnieniu ulegają tylko roszczenia majątkowe, a nie inne prawa podmiotowe (np. ochrona dóbr osobistych).

Roszczenia wynikające z czynów niedozwolonych ulegają przedawnieniu, jeżeli mają charakter majątkowy, jednakże do kategorii roszczeń majątkowych należy zaliczyć także roszczenia o zapłatę zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę (art. 445 i 448 k.c.). Do przedawnienia roszczeń osoby poszkodowanej z tytułu czynów niedozwolonych, jakich padła ona ofiarą, stosuje się ogólne zasady księgi pierwszej kodeksu cywilnego. Kodeks posługuje się w założeniach ogólnych terminem dziesięcio- oraz trzyletnim.

Przedawnieniu ulegają tylko roszczenia majątkowe, a nie inne prawa podmiotowe.

Dla interesujących nas roszczeń należy brać pod uwagę modyfikacje wynikające z dalszych przepisów kodeksu, i jako zasadę przyjąć termin trzyletni. Jedynie w przypadku jeżeli szkoda powstała na skutek przestępstwa drogowego (nie wykroczenia) można skorzystać z terminu dziesięcioletniego do dochodzenia roszczeń osoby poszkodowanej.

Kontraktowe terminy przedawnienia precyzuje art. 819 k.c. oraz § 19 Ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych Dz. U. Nr 124, poz. 1152), mówiąc o tym, że roszczenia z umowy ubezpieczenia przedawniają się z upływem lat trzech od dnia zdarzenia, które szkodę spowodowało, tj. od daty wypadku.

Początek biegu terminu przedawnienia (art. 120 k.c.) Zasada ogólna
Bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne, tj. od kiedy poszkodowany, jako wierzyciel wobec zakładu ubezpieczeń, może zgłosić swoje roszczenia. W transakcjach powszechnych, nie budzi wątpliwości, iż roszczenia terminowe (tj. wszelkiego rodzaju faktury z określoną datą płatności) stają się wymagalne z dniem, w którym upływa zakreślony uprzednio termin płatności. Roszczenia zaś bez ustalonego terminu płatności lub takie, w odniesieniu do których został zastrzeżony termin wyłącznie na korzyść wierzyciela, stają się wymagalne bezzwłocznie w dacie powstania roszczenia lub zaraz po wezwaniu. Odnosząc tę zasadę do interesującego nas zakresu stosunków cywilnoprawnych, w przeważającej większości, nie sam moment zgłoszenia, ale wypadku rozpoczyna bieg terminu trzyletniego dla zwrócenia się do ubezpieczalni o wypłatę czy to odszkodowania, czy zadośćuczynienia.

Bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne, tj. od kiedy poszkodowany, jako wierzyciel wobec zakładu ubezpieczeń, może zgłosić swoje roszczenia.

Kodeks stanowi dalej, że jeżeli wymagalność roszczenia zależy od podjęcia określonej czynności przez uprawnionego, bieg terminu rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął czynność w najwcześniej możliwym terminie.

Zakres stosowania terminu trzyletniego
Art. 819 § 2 k.c. dotyczy tylko roszczeń ubezpieczającego, a nie ubezpieczyciela do ubezpieczającego, np. o zaległe składki. Do tych ostatnich roszczeń ma zastosowanie art. 120 k.c..

Poglądy zawarte w orzecznictwie
1. Przy uszkodzeniu ciała dowiedzenie się o szkodzie ma miejsce, gdy poszkodowany dowiedział się o następstwach zdarzenia, co zwykle następuje z chwilą przeprowadzenia odpowiednich zabiegów zmierzających do przywrócenia poprzedniej sprawności narządom ciała. (Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 19 maja 1999 r., II UKN 647/98, OSNAPiUS 2000/15 poz. 589, Praca i Zabezpieczenie Społeczne 1999/11 str. 32).
2. Datę, od której rozpoczyna się bieg przedawnienia, stanowi data, kiedy poszkodowany w oparciu o miarodajne i autorytatywne orzeczenie kompetentnej placówki medycznej dowiaduje się o swojej chorobie, jej stopniu zaawansowania, powiązaniu z warunkami pracy, a w konsekwencji o osobie zobowiązanej do naprawienia szkody. Odnosi się to w szczególności do uszczerbku na zdrowiu spowodowanego innymi przyczynami niż doznanie ewidentnego kalectwa (np. utrata kończyny). (Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 kwietnia 1999 r., II UKN 579/98, Praca i Zabezpieczenie Społeczne 1999/10 str. 40, OSNAPiUS 2000/12 poz. 481)

Przerwanie biegu przedawnienia art. 123 i n. k.c. w zw. z 819 § 4 k.c.
Bieg przedawnienia przerywa się przez każdą czynność przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju albo przed sądem polubownym, przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia. Przerwę biegu przedawnienia powoduje również uznanie roszczenia przez dłużnika (ubezpieczalnię)
Po każdym przerwaniu przedawnienia biegnie ono na nowo.
Roszczenie stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu lub innego organu powołanego do rozpoznawania spraw danego rodzaju albo orzeczeniem sądu polubownego, jak również roszczenie stwierdzone ugodą zawartą przed sądem albo przed sądem polubownym albo ugodą zawartą przed mediatorem i zatwierdzoną przez sąd, przedawnia się z upływem lat dziesięciu, chociażby termin przedawnienia roszczeń tego rodzaju był krótszy. Jeżeli stwierdzone w ten sposób roszczenie obejmuje świadczenia okresowe, roszczenie o świadczenia okresowe należne w przyszłości ulega przedawnieniu trzyletniemu.

Pogląd reprezentowany w orzecznictwie
Pokrzywdzonemu należy się odszkodowanie mimo upływu terminu przedawnienia, gdy uzasadniają to pewne szczególne okoliczności, np. bardzo poważna choroba, operacja, która nie przyniosła poprawy oraz to, że chodziło o dziecko (Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie, brak daty, I ACa 42/2004, Rzeczpospolita 2004/184 str. C4).

Monika Ostrowska-Kacprzak
Autorka jest starszym referentem ds. prawnych w Departamencie Prawnym VOTUM Centrum Odszkodowań SA.