Posiadacze pojazdów mechanicznych mają obowiązek zawarcia umowy ubezpieczenia OC (odpowiedzialności cywilnej), z którego pokrywa się szkody wyrządzone przez ruch pojazdu. Zgodnie z art. 2 ust 1 pkt. 10 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, UFG i PBUK przez pojazd mechaniczny rozumie się:

1. pojazd samochodowy, ciągnik rolniczy, motorower i przyczepę określone w przepisach ustawy - Prawo o ruchu drogowym,

2. pojazd wolnobieżny w rozumieniu przepisów ustawy - Prawo o ruchu drogowym, z wyłączeniem pojazdów wolnobieżnych będących w posiadaniu rolników posiadających gospodarstwo rolne i użytkowanych w związku z posiadaniem tego gospodarstwa

Odpowiedzialność kierowcy wiąże się z "ruchem" pojazdu, ale pojęcie to w prawie ma szersze znaczenie niż w języku potocznym.

Zgodnie z art. 2 ustawy prawo o ruchu drogowym

"postój pojazdu"- unieruchomienie pojazdu niewynikające z warunków lub przepisów ruchu drogowego, trwające dłużej niż 1 minutę

co oznacza, że w myśl tego przepisu pojazd znajduje się w ruchu w przypadku unieruchomienia pojazdu niewynikającego z warunków lub przepisów ruchu drogowego, trwającego nie dłużej niż 1 minutę, oraz każdego unieruchomienia pojazdu wynikającego z tych warunków lub przepisów

W wyroku Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 11 grudnia 1972 r., I CR 550/72 wskazano, że

Szkodą wyrządzoną przez ruch pojazdu mechanicznego w rozumieniu art. 436 kc w związku z art. 435 kc jest zarówno szkoda, wyrządzona od chwili uruchomienia silnika, jak i szkoda pozostająca w normalnym związku przyczynowym z działaniem silnika podczas jego uruchamiania.

Zgodnie z art. 34 ust 2 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, UFG i PBUK

Za szkodę powstałą w związku z ruchem pojazdu mechanicznego uważa się również szkodę powstałą:

1. przy wsiadaniu do pojazdu mechanicznego i wysiadaniu z niego;
2. bezpośrednio przy załadowaniu i rozładowaniu pojazdu mechanicznego;
3. podczas zatrzymania, postoju lub garażowania.

Zakres szkód związanych z ruchem pojazdów, za które odpowiadają zakłady ubezpieczeń jest więc bardzo szeroki. Powyższe regulacje wskazują, że niemal każda szkoda, której powstanie związane jest z samochodem objęta jest ryzykiem jego posiadacza.

Istnieją wyjątki od tej reguły. Przepisy przewidują bowiem okoliczności, które wyłączają odpowiedzialność kierowcy, czyli tzw. przesłanki egzoneracyjne. Tak więc zgodnie z powołanym już art. 436 § 1 k.c. w związku z art. 435 § 1 k.c. samoistny posiadacz mechanicznego środka komunikacji poruszanego za pomocą sił przyrody ponosi odpowiedzialność za szkodę na osobie lub mieniu, wyrządzoną komukolwiek przez jego ruch

Jeżeli zatem szkoda związana z ruchem pojazdu, ale jednocześnie zaistniała choćby jedna z powołanych okoliczności odszkodowanie nie należy się.

Należy jednak pamiętać, o następujących normach:

Art. 426 k.c. Małoletni, który nie ukończył lat trzynastu, nie ponosi odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę.

Art. 425. § 1 k.c. Osoba, która z jakichkolwiek powodów znajduje się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, nie jest odpowiedzialna za szkodę w tym stanie wyrządzoną.

Osoby, o których mowa w tych przepisach zgodnie z prawem nie mogą ponosić winy, a co za tym idzie, ich wina nie może być wyłączną przyczyną powstania szkody. Oznacza to, że nawet jeżeli zachowanie takiej osoby było wyłączną przyczyną wypadku i tak otrzyma ona odszkodowanie, ale ulegnie ono zmniejszeniu.

Ustawodawca przewidział takie sytuacje gdy poszkodowany w pewnym stopniu przyczynił się do wypadku, lub do zwiększenia szkód powstałych w jego wyniku. Zgodnie z art. 362 k.c.

Jeżeli poszkodowany przyczynił się do powstania lub zwiększenia szkody, obowiązek jej naprawienia ulega odpowiedniemu zmniejszeniu stosownie do okoliczności, a zwłaszcza do stopnia winy obu stron.

Oznacza to, że poszkodowany otrzyma odszkodowanie, ale będzie ono odpowiednio zmniejszone.

Odpowiedzialność na zasadzie ryzyka odnosi się do roszczeń poszkodowanych pieszych, jak również pasażerów. W przypadku zderzenia samochodów zastosowanie ma art. 436 § 2 k.c., zgodnie z którym

W razie zderzenia się mechanicznych środków komunikacji poruszanych za pomocą sił przyrody wymienione osoby mogą wzajemnie żądać naprawienia poniesionych szkód tylko na zasadach ogólnych.

Odniesienie do zasad ogólnych oznacza, że nie mamy tu do czynienia z zasada ryzyka, lecz zasadą winy, tak więc odpowiedzialność odszkodowawcza kierowcy uzależniona jest od wykazania nieprawidłowości jego zachowania na drodze. Potwierdzeniem tego może być np. skazujący wyrok w sprawie karnej, ale też postanowienie o warunkowym umorzeniu postępowania karnego. Należy pamiętać, że przytoczony przepis odnosi się do wzajemnych roszczeń kierowców uczestniczących w wypadku. Natomiast w przypadku zderzenia względem pasażerów i pieszych wciąż odpowiadają oni na zasadzie ryzyka.

Poszkodowany pasażer może dochodzić roszczeń zarówno od kierowcy z którym podróżował, jak i kierowcy drugiego samochodu uczestniczącego w wypadku.

Wyjątkiem jest jednak odpowiedzialność kierowcy na zasadzie winy względem osoby zabranej autostopem, co określa art. 436 § 2 k.c.:

Również tylko na zasadach ogólnych osoby te są odpowiedzialne za szkody wyrządzone tym, których przewożą z grzeczności.

Udział w wypadku komunikacyjnym może skutkować zarówno szkodami rzeczowymi (zniszczony samochód, przewożone przedmioty, odzież), jak i szkodą na osobie:

Art. 444. § 1 k.c. W razie uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia naprawienie szkody obejmuje wszelkie wynikłe z tego powodu koszty. Na żądanie poszkodowanego zobowiązany do naprawienia szkody powinien wyłożyć z góry sumę potrzebną na koszty leczenia, a jeżeli poszkodowany stał się inwalidą, także sumę potrzebną na koszty przygotowania do innego zawodu.

W przypadku uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia poszkodowany może otrzymać także rekompensatę za doznane cierpienia fizyczne i psychiczne:

Art. 445. § 1. W wypadkach przewidzianych w artykule poprzedzającym sąd może przyznać poszkodowanemu odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę.

Jeżeli poszkodowany poniósł śmierć w wyniku wypadku wynikają z tego również określone roszczenia:

Art. 446. § 1. Jeżeli wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia nastąpiła śmierć poszkodowanego, zobowiązany do naprawienia szkody powinien zwrócić koszty leczenia i pogrzebu temu, kto je poniósł.

Przytoczone regulacje prawne określają zasady odpowiedzialności posiadaczy samochodów oraz zakres tej odpowiedzialności. Poszkodowany aby uzyskać należne świadczenia nie musi jednak występować na drogę sądową przeciwko sprawcy wypadku. Zgodnie z art. 19 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (dalej ub.obow.)

Poszkodowany w związku ze zdarzeniem objętym umową ubezpieczenia obowiązkowego odpowiedzialności cywilnej może dochodzić roszczeń bezpośrednio od zakładu ubezpieczeń.

Posiadacze samochodów mają obowiązek zawarcia polisy OC, czyli ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej. Istotę takiego ubezpieczenia wyjaśnia:

Art. 822. § 1 k.c. Przez umowę ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej zakład ubezpieczeń zobowiązuje się do zapłacenia określonego w umowie odszkodowania za szkody wyrządzone osobom trzecim, względem których odpowiedzialność za szkodę ponosi ubezpieczający albo osoba, na rzecz której została zawarta umowa ubezpieczenia.

W przypadku ubezpieczenia OC komunikacyjnego odpowiedzialność ubezpieczyciela jest jeszcze szersza, gdyż jak stanowi art. 35. ub.obow.

Ubezpieczeniem OC posiadaczy pojazdów mechanicznych jest objęta odpowiedzialność cywilna każdej osoby, która kierując pojazdem mechanicznym w okresie trwania odpowiedzialności ubezpieczeniowej, wyrządziła szkodę w związku z ruchem tego pojazdu.

Oznacza to, że ubezpieczyciel ma obowiązek wypłaty odszkodowania zarówno za szkody wyrządzone przez posiadacza samochodu, jak i inne osoby które będą nim kierowały. Ubezpieczyciel ponosi odpowiedzialność w takim zakresie jak sam sprawca, do wyczerpania sumy gwarancyjnej wynoszącej 2,5 mln euro. Została ona jednak ograniczona w art. 38 ust. 1 ub.obow. Zgodnie z tym przepisem

Zakład ubezpieczeń nie odpowiada za szkody:

1. polegające na uszkodzeniu, zniszczeniu lub utracie mienia, wyrządzone przez kierującego posiadaczowi pojazdu mechanicznego; dotyczy to również sytuacji, w której posiadacz pojazdu mechanicznego, którym szkoda została wyrządzona, jest posiadaczem lub współposiadaczem pojazdu mechanicznego, w którym szkoda została wyrządzona;
2. wynikłe w przewożonych za opłatą ładunkach, przesyłkach lub bagażu, chyba że odpowiedzialność za powstałą szkodę ponosi posiadacz innego pojazdu mechanicznego niż pojazd przewożący te przedmioty;
3. polegające na utracie gotówki, biżuterii, papierów wartościowych, wszelkiego rodzaju dokumentów oraz zbiorów filatelistycznych, numizmatycznych i podobnych;
4. polegające na zanieczyszczeniu lub skażeniu środowiska.

Oznacza to, że poszkodowany nie otrzyma za takie szkody odszkodowania od ubezpieczyciela, ale może domagać się ich wyrównania bezpośrednio od sprawcy.

Pozostałe roszczenia mogą być zgłoszone do ubezpieczyciela.

W wymienionych sytuacjach poszkodowany otrzymuje świadczenia od Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego

Art. 98 ust. 1.ub. obow. Do zadań Funduszu należy zaspokajanie roszczeń z tytułu ubezpieczeń obowiązkowych, o których mowa w art. 4 pkt 1i 2, w granicach określonych na podstawie przepisów rozdziałów 2 i 3, za szkody powstałe na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej:

1. na osobie, gdy szkoda została wyrządzona w okolicznościach uzasadniających odpowiedzialność cywilną posiadacza pojazdu mechanicznego lub kierującego pojazdem mechanicznym, a nie ustalono ich tożsamości;
2. w mieniu, w przypadku szkody, w której równocześnie u któregokolwiek uczestnika zdarzenia nastąpiła śmierć, naruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia, trwający dłużej niż 14 dni, a szkoda została wyrządzona w okolicznościach uzasadniających odpowiedzialność cywilną posiadacza pojazdu mechanicznego lub kierującego pojazdem mechanicznym, a nie ustalono ich tożsamości. W przypadku szkody w pojeździe mechanicznym świadczenie Funduszu podlega zmniejszeniu o kwotę stanowiącą równowartość 300 euro, ustalaną przy zastosowaniu kursu średniego ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski obowiązującego w dniu ustalenia odszkodowania;
3. w mieniu i na osobie, gdy:
   1. posiadacz zidentyfikowanego pojazdu mechanicznego, którego ruchem szkodę tę wyrządzono, nie był ubezpieczony obowiązkowym ubezpieczeniem OC posiadaczy pojazdów mechanicznych,
   2. posiadacz zidentyfikowanego pojazdu mechanicznego, którego ruchem szkodę tę wyrządzono, zarejestrowanego za granicą na terytorium państwa, którego biuro narodowe jest sygnatariuszem Jednolitego Porozumienia między Biurami Narodowymi - Regulaminu Wewnętrznego, nie był ubezpieczony obowiązkowym ubezpieczeniem OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, a pojazd mechaniczny był pozbawiony znaków rejestracyjnych, bądź znaki te nie były, w momencie zdarzenia, przydzielone temu pojazdowi przez właściwe władze,
   3. rolnik, osoba pozostająca z nim we wspólnym gospodarstwie domowym lub osoba pracująca w jego gospodarstwie rolnym wyrządzili szkodę, której następstwem jest śmierć, uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia bądź też utrata, zniszczenie lub uszkodzenie mienia, a rolnik nie był ubezpieczony obowiązkowym ubezpieczeniem OC rolników.

Szkodę można zgłosić, jeżeli roszczenia nie są przedawnione:

Art. 442¹ § 1. k.c. Roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Jednakże termin ten nie może być dłuższy niż dziesięć lat od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę.

Roszczenia w każdym przypadku powinny być rzetelnie udokumentowane.

Art. 6 k.c. Ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne.

Po otrzymaniu roszczeń ubezpieczyciel wszczyna tzw. postępowanie likwidacyjne:

Art. 16 ust. 1 ustawy o działalności ubezpieczeniowej Po otrzymaniu zawiadomienia o zajściu zdarzenia losowego objętego ochroną ubezpieczeniową, w terminie 7 dni od dnia otrzymania tego zawiadomienia, zakład ubezpieczeń informuje o tym ubezpieczającego lub ubezpieczonego, jeżeli nie są oni osobami występującymi z tym zawiadomieniem, oraz podejmuje postępowanie dotyczące ustalenia stanu faktycznego zdarzenia, zasadności zgłoszonych roszczeń i wysokości świadczenia, a także informuje osobę występującą z roszczeniem pisemnie lub w inny sposób, na który osoba ta wyraziła zgodę, jakie dokumenty są potrzebne do ustalenia odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń lub wysokości świadczenia, jeżeli jest to niezbędne do dalszego prowadzenia postępowania.